Burun akıntısı, hapşırık, tıkanıklık ve geniz akıntısı şikâyetleriyle başvuran hastaların çok büyük bir kısmı, kendisinde “alerji” olduğunu düşünür. Özellikle bahar aylarında artan yakınmalar, tozla veya soğuk havayla tetiklenen semptomlar, toplumda neredeyse otomatik olarak alerjik rinit ile eşleştirilir. Ancak klinik pratikte yapılan değerlendirmeler, bu hastaların önemli bir bölümünde alerji testlerinin tamamen negatif olduğunu göstermektedir.
Bu noktada hem hastalar hem de hekimler için kafa karıştırıcı bir tablo ortaya çıkar:
Şikâyetler alerjiye çok benziyor ama ortada alerji yok.
İşte bu durumun en sık nedenlerinden biri Non-Alerjik Rinit (NAR) olarak adlandırılan klinik tablodur.
- Rinit Nedir? Alerjik ve Non-Alerjik Ayrımı Neden Önemlidir?
- Non-Alerjik Rinit Nedir?
- Non-Alerjik Rinit Neden Alerjiyle Bu Kadar Karıştırılır?
- Non-Alerjik Rinitin Klinik Özellikleri
- Non-Alerjik Rinitin Alt Tipleri
- Non-Alerjik Rinitte Alerji Testleri Neden Negatif Çıkar?
- Non-Alerjik Rinit Nasıl Tanınır?
- Non-Alerjik Rinit Nasıl Tedavi Edilir?
- Non-Alerjik Rinit Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Rinit Nedir? Alerjik ve Non-Alerjik Ayrımı Neden Önemlidir?
Rinit, burun mukozasının iltihaplanmasıyla karakterize bir durumdur ve burun akıntısı, tıkanıklık, hapşırık ve kaşıntı gibi belirtilerle kendini gösterir. Rinitin en bilinen formu alerjik rinittir; ancak rinit vakalarının tamamı alerjik değildir.
Klinik olarak rinitler iki ana gruba ayrılır:
Alerjik rinit
Non-alerjik rinit
Bu ayrım son derece kritiktir çünkü altta yatan mekanizma farklıdır ve buna bağlı olarak tedavi yaklaşımı da tamamen değişir. Alerjik rinitte bağışıklık sistemi rol oynarken, non-alerjik rinitte bu mekanizma söz konusu değildir.
Non-Alerjik Rinit Nedir?
Non-alerjik rinit, burun mukozasında gelişen ancak IgE aracılı alerjik mekanizma olmadan ortaya çıkan rinit tablosudur. Hastada alerjik rinite çok benzeyen şikâyetler bulunur; ancak yapılan cilt testleri ve spesifik IgE ölçümleri negatiftir.
Bu durum hastalarda sıklıkla şu düşünceye yol açar:
“Testlerim temiz ama ben neden hâlâ hapşırıyorum, burnum akıyor, nefes alamıyorum?”
Non-alerjik rinitte sorun bağışıklık sisteminden ziyade burun mukozasının aşırı duyarlılığıdır. Burun içindeki sinir uçları ve damar yapıları, normalde tolere edilebilecek uyaranlara karşı aşırı yanıt verir.
Non-Alerjik Rinit Neden Alerjiyle Bu Kadar Karıştırılır?
Non-alerjik rinitin alerjik rinitle karıştırılmasının temel nedeni, belirtilerin neredeyse birebir aynı olmasıdır. Hapşırık, burun akıntısı, tıkanıklık ve geniz akıntısı her iki durumda da görülür.
Ancak ayırt edici bazı ipuçları vardır. Alerjik rinitte kaşıntı, göz sulanması ve mevsimsel artış daha belirginken; non-alerjik rinitte tetikleyiciler farklıdır ve genellikle yıl boyunca devam eden bir seyir söz konusudur.
Bir diğer önemli neden de toplumda “rinit = alerji” algısının yerleşmiş olmasıdır. Bu durum, alerji testleri negatif çıkan hastaların ya tanısız kalmasına ya da “psikolojik” olarak etiketlenmesine yol açabilmektedir.
Non-Alerjik Rinitin Klinik Özellikleri
Non-alerjik rinit genellikle erişkin yaşta başlar ve kadınlarda biraz daha sık görülür. Şikâyetler çoğu zaman yıllar içinde yavaş yavaş gelişir ve kronikleşir.
Hastalar genellikle şu yakınmalarla başvurur:
Sürekli burun tıkanıklığı
Şeffaf burun akıntısı
Geniz akıntısı
Soğuk hava ile artan semptomlar
Keskin kokularla tetiklenme
Kaşıntı ve göz belirtileri genellikle ya çok hafiftir ya da hiç yoktur. Bu durum, alerjik rinitten ayırıcı tanıda önemli bir ipucudur.
Non-Alerjik Rinitin Alt Tipleri
Non-alerjik rinit tek bir hastalık değildir; farklı mekanizmalarla gelişen alt tipleri vardır. Bu alt tiplerin bilinmesi, doğru tedavi planı açısından son derece önemlidir.
Vazomotor Rinit
Vazomotor rinit, non-alerjik rinitin en sık görülen formudur. Bu tabloda burun mukozasındaki damar yapılarının otonom sinir sistemi kontrolü bozulmuştur. Sonuç olarak burun damarları normalden fazla genişler ve tıkanıklık oluşur.
Bu hastalarda belirtiler özellikle:
Soğuk hava
Ani ısı değişiklikleri
Sigara dumanı
Parfüm ve keskin kokular
ile belirgin şekilde artar. Alerji testleri negatiftir ve mevsimsel bir özellik göstermez.
Hormonal Rinit
Hormonal değişiklikler burun mukozasını doğrudan etkileyebilir. Gebelik, tiroit hastalıkları veya hormonal tedaviler sırasında ortaya çıkan rinit tablosu alerjik riniti taklit edebilir.
Özellikle gebelikte görülen burun tıkanıklığı, çoğu zaman yanlışlıkla alerji olarak değerlendirilir. Oysa bu durum tamamen hormonal etkilerle ilişkilidir ve doğum sonrası genellikle kendiliğinden düzelir.
İlaçlara Bağlı Rinit
Bazı ilaçlar burun mukozasında ödem ve akıntıya yol açabilir. En sık karşılaşılan örneklerden biri uzun süreli nazal sprey kullanımıdır. Bu tablo “rebound rinit” veya “ilaç riniti” olarak adlandırılır.
Ayrıca tansiyon ilaçları, bazı antidepresanlar ve hormon preparatları da non-alerjik rinit benzeri şikâyetlere neden olabilir.
Enfeksiyon Sonrası Rinit
Üst solunum yolu enfeksiyonlarından sonra burun mukozasında gelişen kalıcı hassasiyet, haftalar hatta aylar süren rinit belirtilerine yol açabilir. Bu durum çoğu zaman alerjiyle karıştırılır ancak alerjik bir mekanizma söz konusu değildir.
Mesleki ve Çevresel Non-Alerjik Rinit
Kimyasallara, temizlik maddelerine, tozlara veya endüstriyel gazlara maruz kalan kişilerde burun mukozası zamanla aşırı duyarlı hale gelir. Bu durum özellikle belirli iş kollarında çalışan kişilerde görülür ve alerji testleri genellikle negatiftir.
Non-Alerjik Rinitte Alerji Testleri Neden Negatif Çıkar?
Non-alerjik rinitte bağışıklık sistemi IgE aracılı bir yanıt oluşturmaz. Bu nedenle:
Deri prick testleri
Spesifik IgE kan testleri
tamamen normal bulunur. Bu durum, testlerin “yanlış” olduğu anlamına gelmez; sadece bakılan mekanizmanın hastalığın nedeni olmadığını gösterir.
Bu noktada en büyük hata, testler negatif diye hastanın şikâyetlerini yok saymaktır.
Non-Alerjik Rinit Nasıl Tanınır?
Tanı büyük ölçüde ayrıntılı hasta öyküsüne dayanır. Şikâyetlerin hangi durumlarda arttığı, neyin tetiklediği ve yıl içindeki dağılımı son derece önemlidir.
Alerjik rinitte tipik olan:
Mevsimsellik
Göz kaşıntısı
Ailede atopi öyküsü
non-alerjik rinitte genellikle yoktur.
Non-Alerjik Rinit Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavide en önemli adım, hastalığın alerjik olmadığının kabul edilmesidir. Çünkü alerjiye yönelik yanlış tedaviler çoğu zaman fayda sağlamaz.
Tedavi yaklaşımı hastanın baskın semptomuna göre şekillendirilir. Burun içi kortikosteroidler, antikolinerjik spreyler ve yaşam tarzı düzenlemeleri en sık kullanılan yöntemlerdir. Ayrıca tetikleyicilerden kaçınmak tedavinin temelini oluşturur.
Non-Alerjik Rinit Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Tedavi edilmeyen non-alerjik rinit, yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürür. Sürekli burun tıkanıklığı uyku bozukluklarına, konsantrasyon sorunlarına ve kronik yorgunluğa yol açabilir. Ayrıca sinüzit ve orta kulak problemleri gelişme riski artar.
Non-alerjik rinit, alerjiyle sıkça karıştırılan ancak mekanizması tamamen farklı olan bir hastalıktır. Alerji testleri negatif çıkan ama burun şikâyetleri devam eden hastalarda bu tanı mutlaka akılda tutulmalıdır.
Doğru tanı; gereksiz ilaç kullanımını, yanlış diyetleri ve yıllarca süren belirsizliği önler. Bu nedenle burun şikâyetleri olan her hasta, yalnızca test sonuçlarıyla değil bütüncül klinik değerlendirmeyle ele alınmalıdır.
