Alerji mi, İntolerans mı? Klinik Olarak Nasıl Ayırt Edilir?

Besinlerle ilişkili şikâyetler günümüzde hem çocuklarda hem de erişkinlerde oldukça yaygındır. Karın ağrısı, şişkinlik, cilt döküntüleri, kaşıntı veya nefes darlığı gibi belirtiler yaşayan birçok kişi bu durumları “besin alerjisi” olarak tanımlamaktadır. Ancak klinik pratikte bu yakınmaların önemli bir kısmı alerji değil, intolerans kaynaklıdır. Bu iki kavramın karıştırılması; yanlış testlerin yapılmasına, gereksiz diyetlere başlanmasına ve bazen de gerçek alerjilerin gözden kaçmasına neden olabilmektedir.

Alerji ve İntolerans Kavramlarının Temel Tanımı

Alerji ve intolerans kavramları çoğu zaman birbirinin yerine kullanılsa da, bu iki durumun altında yatan mekanizmalar tamamen farklıdır. Bu farkın doğru anlaşılması, hem tanısal sürecin hem de tedavi yaklaşımının temelini oluşturur.

Alerji Nedir?

Alerji, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan bir maddeyi “tehdit” olarak algılaması ve buna karşı özgül bir immün yanıt oluşturmasıdır. En sık görülen formu, IgE aracılı Tip 1 aşırı duyarlılık reaksiyonlarıdır. Bu mekanizmada, alerjene özgü IgE antikorları mast hücreleri ve bazofiller üzerine bağlanır. Aynı alerjenle tekrar karşılaşıldığında histamin ve diğer inflamatuvar mediyatörler hızla salınır.

Bu süreç, dakikalar içinde gelişen ve bazen hayatı tehdit edebilen klinik tablolara yol açabilir. Bu nedenle alerji, yalnızca bir “rahatsızlık” değil, doğru yönetilmediğinde ciddi sonuçları olabilen bir bağışıklık sistemi hastalığıdır.

İntolerans Nedir?

İntolerans ise bağışıklık sisteminden bağımsız gelişen, çoğunlukla sindirim sistemiyle ilişkili bir durumdur. En sık nedenler arasında enzim eksiklikleri (örneğin laktoz intoleransında laktaz eksikliği), bazı besinlerin farmakolojik etkileri veya emilim bozuklukları yer alır.

İntoleransta bağışıklık sistemi aktive olmaz, IgE üretimi söz konusu değildir ve anafılaksi gibi akut, yaşamı tehdit eden tablolar beklenmez. Şikâyetler genellikle doza bağımlıdır ve yavaş gelişir. Bu yönüyle intolerans, alerjiden klinik olarak net şekilde ayrılır.

Klinik Olarak Alerji mi, İntolerans mı?

Alerji ve intoleransın ayırt edilmesinde en önemli unsur klinik öyküdür. Şikâyetlerin başlama süresi, tipi ve tekrarlama paterni tanı yolunu büyük ölçüde belirler.

Başlangıç Süresi

Reaksiyonun besin alımından ne kadar süre sonra başladığı, ayırıcı tanıda kritik bir ipucudur. Alerjik reaksiyonlar genellikle çok kısa sürede ortaya çıkar. İntoleranslarda ise belirtiler daha geç ve yavaş gelişir.

• Alerji: Dakikalar içinde, en geç 1–2 saat

• İntolerans: Saatler sonra veya ertesi gün

Bu nedenle besin alımından hemen sonra başlayan belirtiler alerji lehine değerlendirilmelidir.

Belirti Tipleri

Şikâyetlerin hangi organ sistemlerini tuttuğu da tanıda yol göstericidir. Alerji çoklu sistem tutulumuna yol açabilirken, intolerans çoğunlukla sindirim sistemiyle sınırlıdır.

• Alerjide: Ürtiker, kaşıntı, dudak–dil–boğaz şişliği, hırıltı, nefes darlığı, ani kusma

• İntoleransta: Şişkinlik, gaz, karın ağrısı, ishal, halsizlik

Cilt ve solunum yolu belirtileri varlığı, her zaman alerji açısından uyarıcı olmalıdır.

Doz Bağımlılığı

Alerjik reaksiyonlar genellikle dozdan bağımsızdır. Çok küçük miktarlar bile ciddi reaksiyonlara neden olabilir. İntolerans ise çoğu zaman doza bağlıdır; küçük miktarlar tolere edilebilirken, fazla tüketimde belirtiler ortaya çıkar.

Bu özellik, klinikte sıkça gözden kaçırılan ancak ayırıcı tanıda çok değerli bir parametredir.

Hayati Risk

Alerji, özellikle gıda alerjileri söz konusu olduğunda, anafilaksi gibi hayatı tehdit eden tablolara yol açabilir. İntoleransta ise bu tür akut ve ölümcül riskler söz konusu değildir.

Bağışıklık Sistemi Açısından Temel Farklar

Alerji ve intolerans arasındaki fark, yalnızca belirtilerle sınırlı değildir; altta yatan bağışıklık mekanizmaları tamamen farklıdır.

• Alerji: IgE aracılı immün yanıt, mast hücre aktivasyonu, histamin salınımı

• İntolerans: İmmün yanıt yok, enzim veya emilim problemi

Bu fark, hangi testlerin anlamlı olduğu konusunda da belirleyicidir.

Klinik Pratikte En Sık Yapılan Yanlışlar

Alerji–intolerans ayrımının net yapılmaması, günlük pratikte ciddi hatalara yol açabilmektedir. Bu hatalar, hastaların yaşam kalitesini olumsuz etkileyebildiği gibi gereksiz kısıtlamalara da neden olur.

Her Besinle İlişkili Şikâyeti “Alerji” Sanmak

Gaz, şişkinlik ve karın ağrısı gibi sindirim sistemi yakınmaları çoğu zaman intoleransla ilişkilidir. Bunların otomatik olarak alerji olarak etiketlenmesi, yanlış tanıların en sık nedenidir.

Bilimsel Geçerliliği Olmayan Testlere Güvenmek

Saç teli analizi, cihazla yapılan intolerans testleri veya geniş IgG panelleri klinik olarak tanı koydurucu değildir. Bu testler üzerinden diyet planlamak, bilimsel temeli olmayan uygulamalara yol açar.

Gereksiz Eliminasyon Diyetleri

Yanlış tanılar sonucunda çok sayıda besinin diyetten çıkarılması, özellikle çocuklarda büyüme geriliği ve beslenme yetersizliklerine neden olabilir.

Tanıda Hangi Testler Gerçekten Anlamlıdır?

Tanı sürecinde testler, klinik öyküyü desteklemek amacıyla kullanılmalıdır. Testler tek başına tanı koydurmaz.

Alerji Tanısında Kullanılan Testler

Alerji tanısında kullanılan testlerin tamamı, klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.

• Deri prick testleri

• Spesifik IgE ölçümleri

• Moleküler alerji testleri

• Oral provokasyon testleri (altın standart)

İntolerans Tanısında Kullanılan Yöntemler

İntolerans tanısı çoğunlukla klinik değerlendirmeye dayanır. Laktoz intoleransında hidrojen nefes testi gibi yöntemler yardımcı olabilir. Ancak IgG veya IgG4 testleri intolerans tanısı koydurmaz.

IgG ve IgG4 Testleri Neden Yanıltıcıdır?

IgG ve özellikle IgG4 antikorları, bağışıklık sisteminin bir besini tanıdığını ve ona tolerans geliştirdiğini gösterir. Bu nedenle bu testlerin pozitifliği, bir hastalık değil, normal immün yanıtın göstergesi olarak kabul edilir.

Uluslararası alerji ve immünoloji kılavuzları, IgG/IgG4 testlerinin alerji veya intolerans tanısında kullanılmaması gerektiğini açıkça belirtmektedir.

Klinik Ayırıcı Tanıda Pratik Yaklaşım

Alerji mi intolerans mı sorusunun yanıtı, çoğu zaman şu temel sorularla netleşir:

• Reaksiyon ne kadar sürede başladı?

• Cilt veya solunum yolu bulgusu var mı?

• Çok küçük miktarla bile reaksiyon oluyor mu?

• Aynı besin her seferinde aynı tabloyu oluşturuyor mu?

Bu sorulara verilen yanıtlar, testlerden çok daha değerlidir.

Doğru Tanı, Güvenli Yönetim

Alerji ve intolerans arasındaki farkın doğru anlaşılması, hastaların gereksiz kısıtlamalardan korunmasını ve gerçek alerjilerin güvenli şekilde yönetilmesini sağlar. Alerji bağışıklık sistemi hastalığıdır ve ihmal edilmemelidir.
İntolerans ise doğru diyet yönetimiyle kontrol altına alınabilir.

Bu nedenle tanı sürecinde en önemli unsur; testlerden önce klinik öykü, ardından uzman değerlendirmesidir.