Alerjik rinit (alerjik nezle), bağışıklık sisteminin polen, ev tozu akarı ve hayvan epiteli gibi normalde zararsız maddelere karşı aşırı duyarlılık geliştirmesi sonucu ortaya çıkan kronik bir burun mukozası hastalığıdır. Alerjenle temas sonrası burun içinde iltihabi reaksiyon gelişir ve bu durum hapşırık, berrak burun akıntısı, kaşıntı ve tıkanıklık ile kendini gösterir.

Alerjik rinit toplumda en sık görülen alerjik hastalıklardan biridir ve hem çocuklarda hem yetişkinlerde yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir. Tedavi edilmediğinde sinüzit, orta kulak problemleri ve astım gelişimi açısından risk oluşturabilir. Doğru tanı ve uygun tedavi planı ile hastalık büyük oranda kontrol altına alınabilir.

İçindekiler

Alerjik Rinit Nedir?

Alerjik rinit, bağışıklık sisteminin solunum yoluyla alınan alerjenlere karşı geliştirdiği IgE aracılı aşırı duyarlılık reaksiyonudur. Bu reaksiyon sonucunda burun mukozasında inflamasyon (iltihabi yanıt) oluşur ve burun içindeki damarlar genişleyerek ödem gelişir. Aynı zamanda histamin ve benzeri mediyatörlerin salınımı, alerjik nezlenin tipik belirtilerini ortaya çıkarır.

Normal şartlarda zararsız olan polen, ev tozu akarı, küf sporları veya hayvan epiteli gibi maddeler, alerjik bireylerde bağışıklık sistemi tarafından tehdit olarak algılanır. Bu durum burun mukozasında kronik hassasiyete yol açar ve kişi alerjenle her temas ettiğinde belirtiler tekrar eder.

Alerjik rinit yalnızca “burun akıntısı” ile sınırlı bir durum değildir. Üst solunum yollarında başlayan bu inflamasyon süreci; geniz akıntısı, kulak basıncı, gözlerde sulanma ve hatta alt solunum yollarını etkileyerek astım gelişimine zemin hazırlayabilir. Bu nedenle alerjik rinit, basit bir nezle değil, sistemik bir alerjik hastalık olarak değerlendirilmelidir.

Alerjik Rinit Belirtileri Nelerdir?

Alerjik rinit belirtileri, alerjenle temas sonrasında ortaya çıkar ve genellikle burun, göz ve boğaz bölgesini etkiler. Şikâyetler mevsimsel olarak artabileceği gibi yıl boyunca da devam edebilir. En tipik belirtiler şunlardır:

1. Hapşırık Nöbetleri

Özellikle sabah saatlerinde art arda gelen, kontrol edilmesi zor hapşırmalar alerjik rinitin en karakteristik bulgusudur.

2. Berrak ve Su Gibi Burun Akıntısı

Akıntı genellikle şeffaf ve akışkandır. Sarı-yeşil renkli değildir. Bu özellik alerjik nezleyi enfeksiyonlardan ayırmada önemlidir.

3. Burun Tıkanıklığı

Burun mukozasındaki ödem nedeniyle nefes alma zorlaşır. Gece artan tıkanıklık uyku kalitesini düşürebilir.

4. Burun ve Damakta Kaşıntı

Histamin salınımına bağlı olarak burun içinde, damakta ve bazen kulak kanalında kaşıntı hissi oluşabilir.

5. Göz Belirtileri (Alerjik Konjonktivit)

Gözlerde sulanma, kızarıklık, yanma ve şişlik sık görülür. Bu tablo genellikle alerjik rinit ile birlikte seyreder.

6. Geniz Akıntısı ve Kronik Öksürük

Burun arkasından akan salgılar boğazda gıcık hissi oluşturabilir ve inatçı öksürüğe yol açabilir.

Alerjik Rinit Belirtileri Ne Kadar Sürer?

Alerjik rinitte belirtiler alerjenle temas devam ettiği sürece haftalar hatta aylar boyunca sürebilir. Bu yönüyle 7–10 gün içinde düzelen viral üst solunum yolu enfeksiyonlarından ayrılır.

Hangi Belirtiler Ciddiye Alınmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda uzman değerlendirmesi gerekir:

  • Sürekli burun tıkanıklığı nedeniyle ağızdan nefes alma

  • Horlama ve uyku kalitesinde belirgin düşüş

  • Tekrarlayan sinüzit atakları

  • Astım belirtilerinin eşlik etmesi

Alerjik Rinit Nedenleri Nelerdir?

Alerjik rinit, bağışıklık sisteminin belirli maddelere karşı IgE aracılı aşırı duyarlılık geliştirmesi sonucu ortaya çıkar. Bu durum genellikle genetik yatkınlık ve çevresel maruziyetin birlikte etkisiyle gelişir.

Alerjik nezleye yol açan başlıca nedenler şunlardır:

1. Polenler

Ağaç, çimen ve yabani ot polenleri özellikle ilkbahar ve yaz aylarında mevsimsel alerjik rinitin en sık nedenidir. Sabah saatlerinde polen yoğunluğu daha yüksektir.

2. Ev Tozu Akarları

Yatak, yastık, halı ve döşemeli mobilyalarda yaşayan mikroskobik akarlar yıl boyu süren (perennial) alerjik rinitin en yaygın sebebidir.

3. Hayvan Epiteli

Kedi, köpek gibi evcil hayvanların deri döküntüleri ve tükürük proteinleri alerjik reaksiyona neden olabilir.

4. Küf Sporları

Nemli ortamlarda gelişen küf mantarları özellikle sonbahar aylarında belirtileri artırabilir.

5. Mesleki Maruziyet

Un tozu, lateks, kimyasal dumanlar veya endüstriyel partiküller mesleki alerjik rinite yol açabilir.

Genetik Yatkınlık Rol Oynar mı?

Evet. Ailesinde astım, egzama veya alerjik rinit öyküsü bulunan kişilerde hastalık gelişme riski daha yüksektir. Bu durum “atopik yatkınlık” olarak adlandırılır.

Şehir Yaşamı ve Hava Kirliliği Etkili midir?

Büyük şehirlerde hava kirliliği, egzoz partikülleri ve kapalı alan yaşamı bağışıklık sisteminin hassasiyetini artırabilir. Bu durum hem çocuklarda hem yetişkinlerde alerjik rinit sıklığını artırmaktadır.

Alerjik Rinit Türleri Nelerdir?

Alerjik rinit, belirtilerin süresine ve tetikleyici alerjene göre farklı alt gruplara ayrılır. Hastalığın türünün belirlenmesi, tedavi planının doğru oluşturulması açısından önemlidir.

1. Mevsimsel Alerjik Rinit

Mevsimsel alerjik rinit genellikle ilkbahar ve yaz aylarında görülür. En sık nedenleri:

  • Ağaç polenleri (ilkbahar başı)

  • Çimen polenleri (ilkbahar sonu – yaz başı)

  • Yabani ot polenleri (yaz sonu – sonbahar)

Belirtiler polen yoğunluğunun arttığı dönemlerde şiddetlenir ve mevsim sonunda hafifler.

2. Yıl Boyu Süren (Perennial) Alerjik Rinit

Yıl boyunca devam eden alerjik nezle türüdür. En sık nedenleri:

  • Ev tozu akarları

  • Evcil hayvan epiteli

  • Küf mantarları

Belirtiler sürekli olabilir ancak kapalı ortamlarda daha belirgin hale gelir.

3. Mesleki Alerjik Rinit

Kişinin çalıştığı ortamda maruz kaldığı maddelere bağlı gelişir. Örneğin:

  • Un tozu (fırın çalışanları)

  • Lateks (sağlık personeli)

  • Kimyasal buharlar

İş ortamından uzaklaşıldığında belirtiler azalabilir.

Şiddetine Göre Alerjik Rinit Sınıflandırması

Uluslararası rehberlere göre alerjik rinit yalnızca süresine değil, belirtilerin şiddetine göre de sınıflandırılır:

  • Hafif: Günlük yaşamı ve uyku düzenini etkilemez.

  • Orta-Ağır: Uyku bozukluğu, iş/okul performansında düşüş ve yaşam kalitesinde belirgin etkilenme vardır.

Bu sınıflandırma tedavi planının belirlenmesinde önemli rol oynar.

Alerjik Rinit ile Grip Arasındaki Fark Nedir?

Alerjik rinit (alerjik nezle) sıklıkla grip veya soğuk algınlığı ile karıştırılır. Ancak bu iki durumun nedeni, süresi ve eşlik eden belirtileri farklıdır. Alerjik rinit bağışıklık sisteminin alerjenlere verdiği aşırı yanıt sonucu gelişirken, grip viral bir enfeksiyondur.

Aşağıdaki temel farklar tanıda yol göstericidir:

1. Ateş

  • Alerjik rinitte ateş görülmez.

  • Gripte genellikle 38°C ve üzeri ateş vardır.

2. Kaşıntı

  • Alerjik rinitte burun, göz ve damakta belirgin kaşıntı vardır.

  • Gripte kaşıntı neredeyse hiç görülmez.

3. Burun Akıntısının Özelliği

  • Alerjik nezlede akıntı berrak ve su gibidir.

  • Gripte akıntı koyu kıvamlı ve sarı-yeşil olabilir.

4. Süre

  • Alerjik rinit alerjenle temas sürdükçe haftalarca devam edebilir.

  • Grip genellikle 7–10 gün içinde iyileşir.

5. Kas ve Vücut Ağrıları

  • Alerjik rinitte belirgin kas ağrısı olmaz.

  • Gripte yaygın kas ağrıları ve halsizlik sık görülür.

Alerjik Rinit ve Grip Aynı Anda Görülebilir mi?

Evet. Alerjik rinit nedeniyle burun mukozası hassas olan kişiler viral enfeksiyonlara daha yatkın olabilir. Bu durumda alerjik belirtilere ateş ve kas ağrıları eşlik edebilir. Böyle durumlarda hem enfeksiyon hem alerji birlikte değerlendirilmelidir.

Alerjik Rinit Nasıl Teşhis Edilir?

Alerjik rinit tanısı, hastanın şikâyetlerinin ayrıntılı değerlendirilmesi ve alerjene duyarlılığın objektif testlerle gösterilmesiyle konur. Tanıda yalnızca belirtiler değil, bu belirtilere yol açan spesifik alerjenin belirlenmesi önemlidir.

Tanı süreci üç temel basamaktan oluşur:

1. Ayrıntılı Hasta Öyküsü

Uzman hekim aşağıdaki sorulara yanıt arar:

  • Belirtiler hangi mevsimde artıyor?

  • Belirli bir ortamda (ev, iş, hayvan teması) şikâyet tetikleniyor mu?

  • Ailede alerji öyküsü var mı?

  • Astım veya egzama eşlik ediyor mu?

Bu değerlendirme alerjik nezlenin türünü belirlemede yol göstericidir.

2. Fizik Muayene

Burun içi muayenede genellikle:

  • Soluk ve ödemli burun mukozası

  • Şeffaf sekresyon

  • Alt konkalarda şişlik

tespit edilir. Uzun süren olgularda geniz akıntısı ve eşlik eden sinüzit bulguları görülebilir.

3. Alerji Testleri

Tanının kesinleşmesi için alerjen duyarlılığı test edilir.

Deri Prick Testi

En sık kullanılan ve en hızlı sonuç veren yöntemdir. Ön kola uygulanan alerjen damlalarının oluşturduğu kızarıklık ve kabarıklık 15–20 dakika içinde değerlendirilir.

Kandan Spesifik IgE Testi

Bazı durumlarda (yaygın egzama, antihistaminik kesilememesi gibi) kan testleri tercih edilir. Kanda belirli alerjenlere karşı oluşmuş IgE antikorları ölçülür.

Ek Tetkikler Gerekebilir mi?

Uzun süren burun tıkanıklığında sinüzit açısından görüntüleme gerekebilir. Astım şüphesi varsa solunum fonksiyon testleri yapılabilir. Çünkü alerjik rinit ve astım sıklıkla birlikte görülür.

Alerjik Rinit Tedavisi

Alerjik rinit tedavisinde amaç yalnızca belirtileri baskılamak değil, burun mukozasındaki inflamasyonu kontrol altına almak ve hastalığın yaşam kalitesine olan etkisini azaltmaktır. Tedavi planı; alerjen türü, belirtilerin şiddeti ve hastanın yaşı dikkate alınarak kişiye özel belirlenir.

Tedavi üç temel basamaktan oluşur:

1. Alerjenden Kaçınma (Koruyucu Yaklaşım)

Tedavinin ilk adımı tetikleyici alerjenin azaltılmasıdır.

  • Polen mevsiminde sabah saatlerinde dış ortamdan kaçınmak

  • Eve dönüşte kıyafet değiştirmek ve duş almak

  • Yatak odasında halı ve toz tutucu eşyaları azaltmak

  • Nevresimleri haftada en az bir kez 60°C’de yıkamak

  • HEPA filtreli süpürgeler kullanmak

Bu önlemler ilaç ihtiyacını azaltabilir.

2. İlaç Tedavisi

Belirtilerin kontrolü için farklı ilaç grupları kullanılabilir.

Antihistaminikler

Histaminin etkisini bloke ederek hapşırık, kaşıntı ve akıntıyı azaltır. Yeni nesil antihistaminikler genellikle uyku yapmaz.

İntranazal Kortikosteroidler (Burun Spreyleri)

Alerjik rinit tedavisinin en etkili ilaç grubudur. Burun içindeki ödemi ve inflamasyonu azaltır. Düzenli kullanıldığında burun tıkanıklığını belirgin şekilde kontrol altına alır.

Dekonjestanlar

Burun tıkanıklığını hızlı açar ancak 5 günden uzun kullanılmamalıdır. Uzun süreli kullanım rebound etkiye yol açabilir.

Lökotrien Reseptör Antagonistleri

Özellikle astım eşlik eden hastalarda tercih edilebilir.

3. Alerji Aşısı (İmmünoterapi)

İmmünoterapi, alerjik rinit tedavisinde hastalığın doğal seyrini değiştirebilen tek yöntemdir.

Bu tedavide, hastanın duyarlı olduğu alerjen düşük dozlarda ve düzenli aralıklarla verilerek bağışıklık sisteminin tolerans geliştirmesi sağlanır.

İmmünoterapi Ne Zaman Düşünülür?

  • İlaç tedavisine rağmen kontrol sağlanamıyorsa

  • Uzun süreli ilaç kullanımına ihtiyaç varsa

  • Alerjik rinit astım riski taşıyorsa

İmmünoterapi genellikle 3–5 yıl sürer ve uygun hastalarda kalıcı düzelme sağlayabilir.

Alerjik Rinit Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Kontrol altına alınmayan alerjik rinit:

  • Kronik sinüzit gelişimine

  • Orta kulak problemlerine

  • Uyku bozukluklarına

  • Astım riskinin artmasına

yol açabilir. Bu nedenle erken tanı ve düzenli takip önemlidir.

Alerjik Rinit Astıma Dönüşür mü?

Alerjik rinit ve astım, aynı hava yolu hastalık spektrumunun iki farklı yüzü olarak kabul edilir. “Tek hava yolu, tek hastalık” yaklaşımına göre üst ve alt solunum yolları birbirinden bağımsız değildir. Bu nedenle kontrolsüz alerjik rinit, astım gelişimi için önemli bir risk faktörüdür.

Alerjik Yürüyüş Nedir?

Özellikle çocukluk döneminde görülen ve “alerjik yürüyüş” olarak adlandırılan süreçte:

  • Bebeklikte egzama

  • Okul öncesi dönemde besin alerjisi

  • Sonrasında alerjik rinit

  • İlerleyen yıllarda astım

gelişebilir.

Bu süreç her hastada görülmez; ancak alerjik rinit varlığı astım riskini artıran önemli bir göstergedir.

Bilimsel Olarak Risk Ne Kadar?

Araştırmalar, alerjik riniti olan bireylerde astım gelişme riskinin, alerjisi olmayan kişilere göre belirgin şekilde daha yüksek olduğunu göstermektedir. Özellikle:

  • Sürekli burun tıkanıklığı olanlar

  • Ev tozu akarı duyarlılığı bulunanlar

  • Ailede astım öyküsü olanlar

daha yakından izlenmelidir.

Astım Riskini Azaltmak Mümkün mü?

Evet. Alerjik rinitin erken ve doğru tedavisi, alt solunum yollarındaki inflamasyonu azaltarak astım gelişme riskini düşürebilir. Özellikle uygun hastalarda uygulanan immünoterapi (alerji aşısı), bu açıdan koruyucu etki gösterebilir.

Hangi Belirtiler Astımı Düşündürür?

Alerjik rinit tanısı olan bir kişide aşağıdaki belirtiler varsa astım açısından değerlendirme yapılmalıdır:

  • Egzersizle artan nefes darlığı

  • Gece öksürüğü

  • Hırıltılı solunum

  • Göğüste sıkışma hissi

Bu belirtiler varsa solunum fonksiyon testleri planlanmalıdır.

İstanbul’da Alerjik Rinit Tedavisi

İstanbul gibi büyük ve yoğun nüfuslu şehirlerde hava kirliliği, egzoz partikülleri ve kapalı alan yaşamı alerjik rinit şikâyetlerini artırabilir. Özellikle polen mevsiminde veya yüksek nemli dönemlerde belirtiler daha belirgin hale gelir.

Alerjik rinit tedavisinde doğru yaklaşım, yalnızca semptomları baskılamak değil; alerjenin tespiti ve kişiye özel bir tedavi planı oluşturmaktır. Bu nedenle ayrıntılı değerlendirme, alerji testleri ve eşlik eden hastalıkların (astım, sinüzit gibi) araştırılması önem taşır.

İstanbul’da alerjik rinit tedavisi planlanırken:

  • Hastanın yaş grubu (çocuk / yetişkin)

  • Belirtilerin süresi ve şiddeti

  • Alerjen türü

  • Eşlik eden solunum yolu hastalıkları

dikkate alınır.

Uygun hastalarda ilaç tedavisi ile birlikte immünoterapi seçeneği değerlendirilerek uzun dönem kontrol hedeflenir. Düzenli takip ve tedavi uyumu, hastalığın kronikleşmesini ve komplikasyon gelişimini önlemede belirleyici rol oynar.

Sıkça Sorulan Sorular

Alerjik rinit tamamen geçer mi?

Alerjik rinit kronik bir bağışıklık sistemi hastalığıdır. İlaç tedavisi belirtileri kontrol altına alır ancak hastalığın doğal seyrini değiştiren tek yöntem immünoterapidir (alerji aşısı). Uygun hastalarda uzun süreli düzelme sağlanabilir.

Alerjik rinit bulaşıcı mıdır?

Hayır. Alerjik rinit bir enfeksiyon değildir. Bağışıklık sisteminin alerjenlere verdiği aşırı tepki sonucu gelişir ve kişiden kişiye bulaşmaz.

Alerjik rinit kaç gün sürer?

Alerjik rinitte belirtiler alerjenle temas devam ettiği sürece haftalar veya aylar boyunca sürebilir. Bu yönüyle 7–10 gün içinde düzelen soğuk algınlığından farklıdır.

Alerjik rinit astım yapar mı?

Kontrolsüz alerjik rinit, özellikle risk grubundaki bireylerde astım gelişimine zemin hazırlayabilir. Bu nedenle erken tanı ve düzenli tedavi önemlidir.

Alerjik rinit için en etkili ilaç hangisidir?

Burun içindeki inflamasyonu azaltan intranazal kortikosteroid spreyler tedavide en etkili ilaç grubudur. Ancak tedavi planı hastaya göre belirlenmelidir.

Alerjik rinit hamilelikte tedavi edilebilir mi?

Evet. Gebelikte güvenle kullanılabilen bazı burun spreyleri ve ilaçlar vardır. Ancak mutlaka hekim kontrolünde planlanmalıdır.

Alerjik rinit sinüzite yol açar mı?

Uzun süren burun tıkanıklığı sinüs drenajını bozabilir ve kronik sinüzit riskini artırabilir. Bu nedenle kontrolsüz bırakılmamalıdır.

Sonuç

Alerjik rinit (alerjik nezle), yaşam kalitesini belirgin şekilde etkileyebilen ancak doğru yaklaşımla kontrol altına alınabilen kronik bir alerjik hastalıktır. Sürekli burun tıkanıklığı, hapşırık, akıntı ve kaşıntı gibi belirtiler basit bir nezle olarak görülmemeli; özellikle uzun süren şikâyetlerde altta yatan alerjen mutlaka araştırılmalıdır.

Erken tanı, uygun ilaç tedavisi ve gerekli durumlarda immünoterapi ile hem belirtiler kontrol altına alınabilir hem de astım gibi alt solunum yolu hastalıklarının gelişme riski azaltılabilir. Düzenli takip ve kişiye özel tedavi planı, alerjik rinit yönetiminin temelini oluşturur.

Kalıcı ve dengeli bir kontrol için uzman değerlendirmesi önemlidir.