Deterjanlar günlük yaşamın vazgeçilmez temizlik ürünleri arasında yer alır. Çamaşır yıkamadan bulaşık temizliğine, yüzey hijyeninden kişisel bakım ürünlerine kadar pek çok alanda kullanılan bu ürünler bazı kişilerde ciltte tahrişe veya alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Özellikle hassas cilde sahip bireylerde, egzama öyküsü bulunanlarda ve sık deterjan teması olan kişilerde bu durum daha sık görülmektedir.
Bulaşık Deterjanı Alerjisi
Bulaşık deterjanları, yağ çözücü özelliklerinin güçlü olması nedeniyle cildin doğal yağ tabakasını hızla uzaklaştırabilir. Bu nedenle bulaşık yıkayan kişilerde görülen el egzamasının en önemli nedenlerinden biri bulaşık deterjanlarına uzun süre maruz kalmaktır.
Toplumda bu durum sıklıkla “bulaşık deterjanı alerjisi” olarak adlandırılsa da, vakaların büyük bölümü gerçek alerjiden ziyade irritan kontakt dermatit olarak değerlendirilir. Deterjanın sürekli kullanılması cildin koruyucu bariyerini zayıflatır ve zamanla kuruluk, çatlama ve kaşıntı gelişmesine neden olur.
Bununla birlikte bazı kişilerde deterjanın içindeki parfüm, koruyucu madde veya diğer kimyasallara karşı alerjik kontakt dermatit de gelişebilir.
En sık görülen belirtiler şunlardır:
- Ellerde kuruluk
- Parmak aralarında kızarıklık
- Kaşıntı
- Yanma hissi
- Çatlaklar
- Pullanma
- Parmak uçlarında hassasiyet
- İleri olgularda küçük su dolu kabarcıklar
Belirtiler genellikle bulaşık yıkandıktan sonra artar ve deterjanla temas kesildiğinde zamanla hafifler. Ancak sürekli maruziyet devam ederse cilt kendini onaramaz ve kronik el egzaması gelişebilir.
Bulaşık yıkarken uzun süre su içinde kalmak da cilt bariyerini zayıflattığı için yalnızca deterjan değil, suya sık maruz kalmak da tabloyu ağırlaştırabilir.
Koruyucu pamuk astarlı nitril eldiven kullanılması, işlem sonrasında ellerin iyice kurulanması ve düzenli nemlendirici uygulanması belirtilerin kontrol altına alınmasına önemli katkı sağlar.
Bebeklerde ve Çocuklarda Deterjan Alerjisi
Bebeklerin ve çocukların cildi yetişkinlere göre daha ince ve daha hassastır. Bu nedenle deterjan kalıntıları, parfümlü ürünler ve güçlü temizlik maddeleri çocuklarda daha kolay cilt reaksiyonlarına neden olabilir.
Özellikle yaşamın ilk yıllarında cilt bariyeri tam olarak gelişmediği için tahriş edici maddelerin etkisi daha belirgin olabilir.
Bebeklerde deterjan kaynaklı reaksiyonlar çoğunlukla;
- Karın bölgesinde,
- Sırtta,
- Boyunda,
- Yanaklarda,
- Kol ve bacaklarda,
- Bez bölgesinde
görülür.
Belirtiler arasında kızarıklık, kuruluk, kaşıntı ve huzursuzluk ön plandadır. Kaşıntının artmasıyla birlikte bebeklerde uyku problemleri ve sürekli huzursuzluk gelişebilir.
Ancak bebeklerde görülen her döküntünün nedeni deterjan değildir. Atopik dermatit (bebek egzaması), isilik, besin alerjileri, viral enfeksiyonlar ve farklı cilt hastalıkları da benzer belirtilere neden olabilir.
Bu nedenle yalnızca döküntünün görünümüne bakılarak deterjan alerjisi tanısı konulamaz.
Bebeklerde şu önlemler faydalı olabilir:
- Parfümsüz ve renklendiricisiz bebek deterjanlarının tercih edilmesi
- Gereğinden fazla deterjan kullanılmaması
- Çamaşırların ilave durulama programında yıkanması
- Yeni alınan kıyafetlerin kullanılmadan önce yıkanması
- Yumuşatıcı kullanımının sınırlandırılması
- Düzenli nemlendirici uygulanması
Belirtiler birkaç gün içinde düzelmiyor, yaygınlaşıyor veya ciltte sulanma gelişiyorsa mutlaka çocuk alerji veya dermatoloji uzmanına başvurulmalıdır.
Deterjan Alerjisi ile Egzama Arasındaki İlişki
Deterjan alerjisi ve egzama birbirine oldukça benzeyen iki durumdur. Hatta birçok kişi elindeki veya vücudundaki döküntünün deterjandan mı yoksa egzamadan mı kaynaklandığını ayırt edemez.
Aslında deterjanlar bazı kişilerde doğrudan cilt reaksiyonuna neden olurken, egzaması bulunan kişilerde mevcut hastalığın alevlenmesine de yol açabilir.
Atopik dermatit olarak da bilinen egzamada cildin koruyucu bariyeri normalden daha zayıftır. Bu nedenle deterjan gibi tahriş edici maddeler cilde daha kolay zarar verir ve kaşıntının artmasına neden olabilir.
Öte yandan uzun süre deterjana maruz kalan sağlıklı kişilerde de zamanla kronik el egzaması gelişebilir. Özellikle temizlik çalışanları, kuaförler, sağlık çalışanları ve bulaşık yıkama işi yapan kişiler bu açıdan risk altındadır.
Egzama ile deterjan alerjisini ayırt etmek her zaman kolay değildir. Çünkü her iki durumda da;
- Kaşıntı,
- Kızarıklık,
- Kuruluk,
- Pullanma,
- Çatlama
gibi benzer belirtiler görülebilir.
Bu ayrımın yapılabilmesi için hastanın öyküsü, belirtilerin hangi durumlarda arttığı ve gerekirse yama testi (patch test) gibi alerji testlerinden yararlanılabilir.
Egzaması bulunan kişilerin tamamen deterjandan uzak durması gerekmez. Ancak cildi tahriş etmeyecek ürünlerin seçilmesi, koruyucu önlemlerin alınması ve düzenli nemlendirici kullanılması hastalığın kontrolünde önemli rol oynar.
Deterjan Alerjisi ile Diğer Cilt Sorunları Arasındaki Farklar
| Özellik | Deterjan Alerjisi | Egzama (Atopik Dermatit) | Mantar Enfeksiyonu |
|---|---|---|---|
| Başlangıç | Deterjan teması sonrası | Kronik, dönem dönem alevlenir | Mantar bulaşı sonrası |
| Kaşıntı | Orta-Şiddetli | Genellikle çok şiddetli | Orta |
| Görünüm | Kızarıklık, kuruluk, çatlama | Kuruluk, kalınlaşma, egzama plakları | Yuvarlak, kenarları belirgin döküntü |
| Yerleşim | Eller, bilekler, deterjan temas eden bölgeler | Dirsek içi, diz arkası, boyun, eller | Kasık, ayak, vücut kıvrımları |
| Bulaşıcı mı? | Hayır | Hayır | Evet |
| Tanı | Muayene, gerekirse Patch Testi | Klinik değerlendirme | Muayene, gerekirse mantar incelemesi |
Deterjan Alerjisi Nasıl Teşhis Edilir?
Deterjan alerjisinde doğru tanı, etkili tedavinin en önemli basamağıdır. Çünkü her deterjan kaynaklı döküntü gerçek alerji değildir ve yanlış değerlendirme gereksiz ürün değişikliklerine veya uygun olmayan tedavilere yol açabilir.
Tanı süreci öncelikle ayrıntılı hasta öyküsü ile başlar. Hekim;
- Belirtilerin ne zaman başladığını,
- Hangi deterjanların kullanıldığını,
- Reaksiyonun temas edilen bölgelerde mi geliştiğini,
- Mesleki maruziyet olup olmadığını,
- Egzama veya diğer alerjik hastalık öyküsünü,
değerlendirir.
Daha sonra ayrıntılı cilt muayenesi yapılır. Döküntünün yerleşimi, görünümü ve yaygınlığı tanı açısından önemli ipuçları verir.
Gerçek alerjik kontakt dermatitten şüpheleniliyorsa yama testi (Patch Testi) uygulanabilir. Bu testte en sık alerjiye neden olan maddeler küçük miktarlarda sırt bölgesine yapıştırılır ve cildin verdiği reaksiyon birkaç gün boyunca değerlendirilir.
Yama testi sayesinde deterjanın hangi bileşenine karşı alerji geliştiği belirlenebilir. Böylece kişinin yalnızca sorun oluşturan maddelerden kaçınması sağlanır.
Buna karşılık, kandan yapılan alerji testleri veya deri prik testleri deterjan alerjisinin tanısında rutin olarak kullanılmaz. Çünkü deterjan alerjilerinin büyük bölümü gecikmiş tip kontakt alerji mekanizmasıyla gelişir ve bu testler bu durumu göstermede yeterli değildir.
Bazı hastalarda ise herhangi bir alerji saptanmaz ve reaksiyonun temel nedeninin cilt bariyerinin bozulmasına bağlı irritan kontakt dermatit olduğu anlaşılır. Bu durumda tedavinin temelini cildi korumaya yönelik önlemler oluşturur.